Zła nauka: czerpiąc wiedzę naukową z mediów Teach article

Tłumaczenie Małgorzata Szmigielska. Kiedy czytasz gazetę, skąd wiesz, w co wierzyć? Ed Walsh poprowadzi ciebie i twoich uczniów przez grząski grunt nauki w mediach.

Zdjęcie dzięki uprzejmości
Selitbul / iStockphoto

Żyjemy otoczeni nauką – ale również pseudonauką. Skoro tylko nieliczni z nas czytają prace badawcze będące źródłem informacji „naukowych” pojawiających się w środkach masowego przekazu, skąd wiemy, w które z nich wierzyć? Dlaczego nie wszystkie medialne doniesienia dotyczące nauki są wiarygodne? Celem zaprezentowanego tu ćwiczenia lekcyjnego jest uświadomienie uczniom:

  • Różnicy między badaniami obserwacyjnymi a badaniami interwencyjnymi
  • Dlaczego trzeba dokładnie sprawdzać doniesienia mediów dotyczące wpływu różnych aspektów diety na zdrowie
  • Że decyzja o zmianie stylu życia często uzależniona jest od szeregu czynników.
Gothenburg, Szwecja
Zdjęcie dzięki uprzejmości
jaime.silva; źródło zdjęcia:
Flickr

Wstęp

  1. Poproś uczniów, żeby wyobrazili sobie, że zdecydowali się emigrować, i że mieszkają i pracują w jednym z tych miejsc: Szwecja / wiejskie tereny Grecji / Melbourne w Australii. Pokaż uczniom zdjęcia tych miejscw1.
  2. W małych grupach, uczniowie mają przedyskutować, w jaki sposób życie w tych różnych miejscach może się różnić, biorąc pod uwagę, np. zanieczyszczenie środowiska, dietę, opiekę zdrowotną, tempo życia, dobrobyt, formy zatrudnienia oraz klimat.
  3. Wyjaśnij uczniom, że po kilku latach badaniom naukowym poddany zostaje proces marszczenia się ich skóry. Który z wymienionych wcześniej czynników mających wpływ na styl życia może wpłynąć na ilość zmarszczek? Przyjmij założenie, że możliwe jest współwystępowanie kilku czynników.

Wskazanie jednej przyczyny z wielu prowadzącej do danego rezultatu, na przykład powstawania zmarszczek, może być trudne, szczególnie, jeśli możliwe do wyboru przyczyny są ze sobą powiązane. W badaniu naukowym wprowadzamy na raz tylko jedną zmianę. Nie musi to być wcale łatwe i wtedy trzeba pomyśleć, jak wytłumaczyć ewentualne wady naszego badania, albo trzeba rozważyć przeprowadzenie innego rodzaju badania.

Ćwiczenie główne

Wiejskie tereny Grecji
Zdjęcie dzięki uprzejmości
venetia koussia; źródło zdjęcia:
Flickr
  1. Poproś uczniów, żeby wyobrazili sobie, że pracują jako badacze naukowi, i że zostali poproszeni o przeprowadzenie badania na temat wpływu spożywania oliwy z oliwek na zmniejszenie powstawania zmarszczek. Hipoteza to: „wyższe spożycie oliwy z oliwek zmniejsza powstawanie zmarszczek”.
  1. Uczniowie mają zdecydować, jak przygotowywaliby takie badanie. Zwróć ich uwagę na następujące czynniki:
    • Wielkość badanych grup
    • Jak dokonać wiarygodnego pomiaru
    • Jak kontrolować zmienne.
  2. Jakie mogą być problemy związane z przeprowadzeniem takiego badania?

Wyjaśnij, że istnieją dwa główne typy badań, za pomocą których naukowcy mogliby szukać odpowiedzi na postawione pytanie – badanie obserwacyjne i badanie interwencyjne. Z badaniami obserwacyjnymi mamy do czynienia wtedy, kiedy naukowcy znajdują osoby, które już wprowadziły w swoje życie daną zmianę (np. osoby, które używają oliwy z oliwek).

Melbourne, Australii
Zdjęcie dzięki uprzejmości
Oliver Brunner; źródło zdjęcia:
pixelio.de
  1. Poproś uczniów o rozważenie zalet i wad takiego rodzaju badania.
    Dodaj, że badania obserwacyjne czerpią z istniejących zachowań, więc są tanie i łatwe do przeprowadzenia. Trudne natomiast może być w nich wyodrębnienie pojedynczych zmiennych. Badane osoby mogą przecież spożywać oliwę w różnych ilościach i najpewniej różnić się od siebie jeszcze na wiele sposobów. W związku z tym stopień, w którym obecność oliwy z oliwek w diecie w znaczący sposób zapobiega powstawaniu zmarszczek może być niezwykle trudny do określenia.

Wyjaśnij, że badania interwencyjne („eksperymentalne”) to takie badania, w których naukowcy kontrolują zmienne (np. danej osobie wprowadzają do diety oliwę z oliwek, a innej nie).

  1. Także tym razem poproś uczniów o rozważenie zalet i wad takiego rodzaju badania.
    Uczniowie powinni wywnioskować, że badania interwencyjne wiążą się z o wiele lepszą kontrolną zmiennych, a badane grupy mogą być równoważone w celu eliminowania innych zmiennych. Badania takie wymagają jednak większych kosztów i mogą być nieetyczne: wystarczy wyobrazić sobie analogiczne badanie, w którym spożycie oliwy z oliwek zastępuje palenie papierosów. Takie badania mogą również dłużej trwać: jeśli chcielibyśmy sprawdzić wpływ spożycia oliwy z oliwek na średnią długość życia, eksperyment należałoby rozpocząć na dzieciach i czekać do czasu, kiedy ten wpływ będzie znany, czyli prawdopodobnie jakieś 70 lat.
  1. Wróć do zaproponowanych przez uczniów planów badań. Poproś o określenie ich typu.
Czy spożywanie większych
ilości oliwy z oliwek może
zapobiec powstawaniu
zmarszczek?

Zdjęcie dzięki uprzejmości
James Peacock; źródło zdjęcia:
Flickr

Wyjaśnij, że w 2001 przeprowadzono szczegółowe badanie naukowe dotyczące powstawania zmarszczek wśród mieszkańców Szwecji, Grecji i Australii. Uczniowie poznają teraz jego wyniki. W zależności od wieku i zdolności uczniów, możesz skorzystać z jednego (lub więcej) z poniższych sposobów:

  • Wyjaśnij ustnie, kluczowe punkty zapisując na tablicy
     
  • Rozdaj uczniom kopie zredagowanych wyników (zestaw zadań nr 1można pobrać poniżejw2)
     
  • Rozdaj uczniom oryginalne kopie pracy badawczej (br Purba et al., 2001).
     
  1. W grupach uczniowie mają przeanalizować wynik badania.
  • Czy było to badanie obserwacyjne czy interwencyjne?
  • W wyniku przeprowadzonego badania odkryto związek między składnikami diety a ilością zmarszczek, mogący wskazywać na to, że różne sposoby odżywiania powodują różny stopień marszczenia się skóry. Ale jakie inne wyjaśnienia możliwe są do zaproponowania? Czy istnieją czynniki, które mogłyby być niezależnie związane zarówno z dietą, jaki i zmarszczkami, takie jak klasa społeczna, praca na zewnątrz, opalanie, palenie, i tak dalej? (W takim wypadku, naukowcy nazwaliby te alternatywne wyjaśnienia „zmiennymi zakłócającymi”).
  • Czy badanie udowodniło, że zmiana diety pomoże zachować gładką skórę?
     
Zdjęcie dzięki uprzejmości
Helene Souza; źródło zdjęcia:
pixelio.de
  1. Pracując w małych grupach, uczniowie maja napisać krótki tekst (maksymalnie 50 słów) dla lokalnej gazety, opierając się na poniższej notce.

    Redaktor gazety wyjaśnił, że potrzebny jest tekst, który w ciekawy sposób przedstawi czytelnikom, jak mogą korzystać z wakacyjnego słońca bez narażenia się na negatywne skutki promieni słonecznych. Usatysfakcjonowanie redaktora może być trudne, ponieważ źródłowa praca badawcza ma swoje wady i nie daje jasnej odpowiedzi. Teksty uczniów powinny być napisane dużą czcionką, na kartonach i powinny zostać wywieszone w sali.
     

  2. Poproś uczniów, żeby ocenili na wzajem swoje prace, przyznając dwa punkty (z pięciu): jeden za to ‘jak ciekawy jest dany tekst’ drugi za to ‘jak jest rzetelny w odniesieniu do źródłowego badania naukowego’.
  3. Pokaż uczniom fragment artykułu z dziennika Daily Mirror („Ochrona przed słońcem na talerzu”, zestaw zadań nr 2, do pobrania poniżejw2), zawierający szereg wskazówek dotyczących ulepszenia diety. Poproś uczniów, żeby omówili, do jakiego stopnia wnioski przedstawione w artykule można uznać za rozsądne. Podkreśl, że nie twierdzimy tu, że oliwa z oliwek nie jest zdrowa, ale pytamy, czy wnioski artykułu są całkowicie zasadne.

     

    Zdjęcie dzięki uprzejmości
    wrw; źródło zdjęcia: pixelio.de

    Możliwe, że niektórzy uczniowie będą zdania, że tego typu artykuły udostępniają pożyteczne informacje zaczerpnięte z suchej pracy badawczej szerszej grupie odbiorców. Inni mogą być zdania, że to nie jest takie proste, i że jeśli się chce mieć gładszą skórę w starszym wieku, trzeba robić trochę więcej niż tylko spożywać oliwę z oliwek. Jeszcze inni mogą twierdzić, że uproszczenie treści artykułu i pominięcie wszelkich zastrzeżeń w celu zwiększenia jego przystępności, spowodowało też to, że wprowadza on czytelnika w błąd.
     

  4. Zwróć uwagę uczniów na streszczenie pracy badawczej, mówiące: „Badanie to pokazuje, że powstawanie zmarszczek w miejscu wystawianym na słońce u ludzi w starszym wieku, pochodzących z różnych grup etnicznych, może pozostawać pod wpływem typów spożywanych pokarmów”. Przypomnij uczniom o zmiennych zakłócających określonych wcześniej i zapytaj, w jakim stopniu zostały one dostrzeżone w napisanych przez nich tekstach albo w tekście z Daily Mirror.
     
  5. W parach, uczniowie mają sporządzić listę wad i zalet badań obserwacyjnych i interwencyjnych.

Głosowanie przez podniesienie rąk – czy jeśli uczniowie zobaczyliby jutro w gazecie nagłówek „Badania naukowe dowodzą, że masło powoduje raka skóry”, uwierzyliby i natychmiast przestali jeść masło?

 

Zestaw zadań nr 1: Podsumowanie wniosków pracy badawczej

Celem tej pracy (br Purba et al., 2001) było zbadanie istnienia współzależności między spożywaniem różnego rodzaju produktów żywnościowych i składników pokarmowych a powstawaniem zmarszczek w miejscach wystawianych na znaczne ilości światła słonecznego.

Badanie obejmowało 4 grupy:

Grupa 1: 177 osób urodzonych w Grecji, ale obecnie mieszkających w Melbourne w Australii.

Grupa 2: 69 osób urodzonych w Grecji i zamieszkujących wiejskie tereny Grecji

Grupa 3: 48 Australijczyków o pochodzeniu angloceltyckim mieszkających w Melbourne

Grupa 4: 159 osób urodzonych i nadal mieszkających w Szwecji.

Osoby te uczestniczyły w badaniu Międzynarodowego Związku Nauk o Żywieniu „Zwyczaje żywieniowe w starszym wieku”, w którym analizie poddana została ich dieta i stan skóry.

Wyniki badania pokazały, że najmniej zmarszczek w miejscach wystawianych na słońce miały osoby z Grupy 4, a następnie z grupy 1, 2 i 3. Analiza danych i identyfikacja współzależności pod kątem grup produktów żywnościowych wskazały, że uszkodzenia skóry mogą być mniejsze u ludzi jedzących więcej warzyw, oliwy z oliwek, ryb i roślin strączkowych, przy niższym spożyciu masła, margaryny, nabiału i słodyczy.

Wysokie spożycie warzyw, roślin strączkowych i oliwy z oliwek wydawało się stanowić ochronę przed zmarszczkami, podczas gdy wysokie spożycie mięsa, nabiału i masła wydawało się mieć skutek odwrotny.

Badanie to pokazało, że powstawanie zmarszczek w miejscu wystawianym na działanie słońca u ludzi starszych, pochodzących z różnych grup etnicznych, może pozostawać pod wpływem rodzaju spożywanej żywności.

 

Zestaw zadań nr 2: artykuł z Daily Mirror

Ochrona przed słońcem na talerzu!

Angela Dowden 13/06/2006

Kiedy temperatura za oknem osiąga rekordowe wartości, ochrona skóry przed promieniami słonecznymi to podstawa. Oto produkty żywnościowe, które mogą nam w tym pomóc…

Poprzez wprowadzenie kilku prostych zmian w diecie możesz wspomóc ochronę skóry przed poparzeniami, starzeniem się, a nawet rakiem. Rzecz jasna, jeśli jednocześnie używasz olejku do opalania, nosisz kapelusz i nie wychodzisz na słońce w najgorętszej porze dnia. Oto jak dieta może stać się dodatkowym filtrem ochrony przeciwsłonecznej.

Oliwa z oliwek

Badanie naukowe przeprowadzone w Australii w 2001 pokazało, że oliwa z oliwek (w połączeniu z owocami, warzywami i roślinami strączkowymi) przynosi wymierne korzyści w postaci ochrony przed zmarszczkami. Jedz więcej oliwy z oliwek dodając ją do sosów sałatkowych albo maczając w niej chleb, zamiast smarować go masłem.

 

Zła Nauka dobra dla szkolnych nauk przyrodniczych

Zła Nauka (Goldacre, 2008), to tytuł książki (ang. Bad Science, tytuł polskiego wydania: Lekarze, naukowcy, szarlatani. Od przerażonego pacjenta do świadomego konsumenta, Wydawnictwo Helion 2011), rubryki w dzienniku The Guardian i strony internetowejw3 by Ben Goldacre, wielokrotnie nagradzanego pisarza i prezentera specjalizującego się w wyjaśnianiu budzących wątpliwości twierdzeń naukowych, które słyszymy od siejących panikę dziennikarzy, niegodnych zaufania przedstawicieli rządu, nieuczciwych korporacji farmaceutycznych, specjalistów od PR i szarlatanów. Książka promuje zdrowy sceptycyzm jako sposób na wykrycie potężnego i skutecznego wykorzystywania nauki oraz jej niewłaściwego wykorzystywania i nadużywania.

Ed Walsh, doradca naukowy w Cornwall Learning, posłużył się ośmioma omówionymi w książce przypadkami do przeprowadzenia zajęć lekcyjnych, których celem było rozbudzenie ciekawości uczniów (w wieku 14-16 lat) oraz zachęcenie ich do samodzielnego myślenia i posługiwania się podejściem prezentowanym w Bad Science. Aby pobrać pozostałe materiały dydaktyczne, wejdź na stronę Bad Science for Schoolsw4.

Download

Download this article as a PDF

References

  • br Purba, M et al. (2001) Skin wrinkling: can food make a difference? Journal of the American College of Nutrition 20(1): 71–80
  • Goldacre B (2008) Bad Science. London, UK: Harper Collins. ISBN: 9780007240197

Web References

  • w1 – Zestaw zadań ze zdjęciami wiejskich terenów Grecji, Melbourne i Szwecji, użyty w tym artykule, można pobrać tutaj, w formacie Word® albo PDF format.
    • Więcej darmowych zdjęć do wykorzystania można znaleźć na Flickr (www.flickr.com) ) i na niemieckiej stronie Pixelio (www.pixelio.de).

    • Szerszy przegląd wolnodostępnych baz zdjęć do wykorzystania na lekcji dostępny w:

    • Science in School (2006) Free image databases. Science in School 1: 87. www.scienceinschool.org/2006/issue1/web

  • w2 – Karty zadań do pobrania tu:
  • w3 – Artykuły prasowe Bena Goldacre, można przeczytać na stronie Bad Science: www.badscience.net
  • w4 – 8 planów lekcji „Złej nauki dla szkół”, można pobrać na : www.collinsnewgcsescience.co.uk/badscience

Resources

Author(s)

Ed Walsh zajmuje się opracowywaniem programów nauczania, współpracuje z nauczycielami, szkołami, organizacjami lokalnymi i państwowymi. Jako doradca naukowy w Cornwall Learning udziela wsparcia i wskazówek dotyczących przygotowania programów nauczania dla szkół w Cornwall w Zjednoczonym Królestwie, w szczególności w obszarze nauk przyrodniczych, a także tworzy i redaguje materiały lekcyjne i pomoce dydaktyczne dla nauczycieli.


Review

Artykuł ten stwarza uczniom możliwość zdobycia umiejętności naukowego podejścia do informacji, które czytają lub słyszą w środkach masowego przekazu. Poczynając od wstępnego zadania polegającego na odgrywaniu ról, zaprezentowane tu ćwiczenie zmusza uczniów do myślenia i zaangażowania w dyskusję grupową. Ponieważ ćwiczenie dotyczy trawienia i zdrowia, nadawałoby się na lekcje biologii, jednak sama jego struktura mogłaby być wykorzystana do przeprowadzenia lekcji każdego przedmiotu z zakresu nauk przyrodniczych, w celu rozbudzenia w uczniach chęci krytycznego myślenia.

Dla uczniów w wieku 14-16 lat ćwiczenia może być przeprowadzone tak jak opisano artykule. W przypadku młodszych uczniów (11-13-letnich), artykuł może zachęcić nauczyciela do umiejętnego wykorzystania środków masowego przekazu w celu zwiększenia u uczniów świadomości tematów związanych z nauką, lub stanowić podstawę do zorganizowania klasowej dyskusji na tematy powiązane z programem nauczania.

Pod koniec ćwiczenia dyskusja klasowa może wyjść poza program nauczania i objąć zagadnienia związane z dietą, opalaniem i chirurgią plastyczną.


Stephanie Maggi-Pulis, Malta




License

CC-BY-NC-SA