Τι πραγματικά νομίζουν (και ξέρουν) οι Ευρωπαίοι σχετικά με την επιστήμη και την τεχνολογία

Μετάφραση Πιερράτος Θεόδωρος

Πόσα πραγματικά γνωρίζουν οι Ευρωπαίοι για την επιστήμη και την τεχνολογία; Τι νομίζουν σχετικά με αυτές; Ενδιαφέρονται; Ο Russ Hodge από το Ευρωπαϊκό Εργαστήριο Μοριακής Βιολογίας παρουσιάζει μια από τις έρευνες του Ευρωβαρομέτρου.

Είναι εύκολο να δούμε ότι η επιστήμη και η τεχνολογία εξελίσσονται πιο γρήγορα από πότε – επισκεφθείτε ένα μεγάλο κατάστημα ηλεκτρονικών ειδών, δείτε το σπίτι σας με το Google Earth^w1, δοκιμάστε ένα από τα ομιλούντα συστήματα πλοήγησης που σε κάνουν να νομίζεις ότι μπορείς να οδηγήσεις με κλειστά τα μάτια (μην το δοκιμάσετε). Υπό το φως αυτών των εξελίξεων, ίσως σκεφθείτε ότι η γνώση των ανθρώπων για την επιστήμη και την τεχνολογία – και το ενδιαφέρον τους για αυτές- θα συμβαδίζουν. Δυστυχώς δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο. Τα τελευταία χρόνια, το ενδιαφέρον των Ευρωπαίων για την επιστήμη και την τεχνολογία έχει μειωθεί – μια εικόνα που προκύπτει από μια σειρά μεγάλων ερευνών, των Ευρωβαρομέτρωνw2. Τα αποτελέσματα αυτών των ερευνών θα ενδιαφέρουν σίγουρα τους καθηγητές οι οποίοι είναι ίσως η μεγαλύτερη ελπίδα μας για να αλλάξει η κατάσταση. Ολόκληρες οι έρευνες και προσεκτικές αναλύσεις των αποτελεσμάτων τους μπορούν να βρεθούν στο διαδίκτυο^w2. Το άρθρο αυτό παρουσιάζει μερικά σημαντικά σημεία.

Για περισσότερο από μια δεκαετία, η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) έχει πραγματοποιήσει έρευνες, οι οποίες αποκαλούνται Ευρωβαρόμετρα, για να καταγράψει την κοινή γνώμη και γνώση για μια ποικιλία θεμάτων στα κράτη μέλη της. Ένας λόγος είναι να βρεθεί κοινός τόπος ώστε η ΕΕ να σχεδιάσει πολιτικές για χώρες με διαφορετικές κουλτούρες. Ένας άλλος είναι να αξιολογήσει τα αποτελέσματα παλαιότερων ευρωπαϊκών προγραμμάτων. Τα αποτελέσματα επίσης χρησιμοποιούνται για να αποφασισθεί ποιο είδος προγραμμάτων – στην εκπαίδευση και άλλες περιοχές- θα υποστηριχθούν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στο μέλλον. Δύο ιδιαίτερα Ευρωβαρόμετρα που πραγματοποιήθηκαν στις αρχές του 2005 θα πρέπει να έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τους καθηγητές: ‘Ευρωπαίοι, Επιστήμη και Τεχνολογία’ και ‘Κοινωνικές αξίες, επιστήμη και τεχνολογία’. Αυτό το άρθρο εστιάζει στο πρώτο.

Ο στόχος του Ευρωβαρομέτρου ‘Ευρωπαίοι, Επιστήμη και Τεχνολογία’ ήταν να προσδιορίσει:

• Το ενδιαφέρον των Ευρωπαίων πολιτών και το επίπεδο ενημέρωσης
• Την εικόνα και τις γνώσεις τους για την επιστήμη και την τεχνολογία
• Τις στάσεις τους απέναντι στην επιστήμη και την τεχνολογία
• Τις ιδέες τους σχετικά με τις ευθύνες των επιστημόνων και αυτών που σχεδιάζουν πολιτικές
• Την αντίληψη τους για την επιστημονική έρευνα στην Ευρώπη σε σύγκριση με άλλα μέρη του κόσμου.

Η ανάλυση καταγράφει τις τάσεις σε ολόκληρη την Ευρώπη ως σύνολο, και στη συνέχεια διαχωρίζει τις απαντήσεις ώστε να αναδείξει μερικές εντυπωσιακές διαφορές μεταξύ κρατών, φύλων και άλλων χαρακτηριστικών ομάδων. Τα αποτελέσματα συγκρίνονται με παλαιότερες έρευνες προκειμένου να φανεί πώς εξελίσσονται οι απόψεις των Ευρωπαίων για αυτά τα θέματα. Παρακάτω παρουσιάζονται μερικές από τις ερωτήσεις και μια σύντομη ανάλυση των αποτελεσμάτων.

Ερώτηση: “Ας μιλήσουμε για εκείνα τα θέματα των ειδήσεων που σας ενδιαφέρουν. Για κάθε θέμα που διαβάζω παρακαλώ πείτε μου αν σας ενδιαφέρει πολύ, λίγο ή καθόλου.”

Αυτά είναι τα αποτελέσματα για το σύνολο της Ευρώπης (ρωτήθηκαν 1000 άνθρωποι σε κάθε μια από τις 25 χώρες μέλη/υποψήφιες της ΕΕ). Στο σύνολο υπάρχει μια αξιοσημείωτη πτώση των ανθρώπων που δηλώνουν ότι ‘‘ενδιαφέρονται πολύ’’ στα επιστημονικά θέματα ανάμεσα στα 1992 και 2005. Επιπλέον, υπάρχουν ενδιαφέρουσες διαφορές μεταξύ διαφορετικών χωρών. Σε μια προσπάθεια να εξακριβωθούν οι αιτίες αυτών των τάσεων, οι ερευνητές συνέθεσαν τα πρώτα τέσσερα θέματα σε μια γενική κατηγορία (‘νέες εφευρέσεις και τεχνολογίες’) για να πραγματοποιήσουν μια ανάλυση από χώρα σε χώρα. Οι Κύπριοι έδειξαν το μεγαλύτερο ενδιαφέρον: 54% δήλωσαν ‘‘μεγάλο ενδιαφέρον’’, πολύ πάνω από τον μέσο Ευρωπαίο. Στο άλλο άκρο, μόνο 14% των Λιθουανών δήλωσαν ‘‘μεγάλο ενδιαφέρον’’, το 15% των Ρουμάνων, 16% των Ιταλών, 17% των Βούλγαρων, και 18% των Πορτογάλων.

Διαχωρίζοντας τις απαντήσεις σε διαφορετικές ομάδες, αναδεικνύονται μερικές άλλες ενδιαφέρουσες τάσεις:

Αυτοί που δήλωσαν ότι ενδιαφέρονται πολύ ή μέτρια ερωτήθηκαν να κατατάξουν τα θέματα που τους ενδιαφέρουν περισσότερο. Απάντησαν:

Υπάρχουν επίσης μερικές διαφορές που εκπλήσσουν στο πώς διάφορες ομάδες κατατάσσουν αυτά τα θέματα. Για την ιατρική, για παράδειγμα, τα αποτελέσματα είναι:

3951 άνθρωποι οι οποίοι ‘‘δεν ενδιαφέρονται καθόλου’’ για τις νέες εφευρέσεις ή τεχνολογίες ή τις νέες επιστημονικές ανακαλύψεις, ρωτήθηκαν γιατί. Οι πιο συνηθισμένες απαντήσεις είναι:

Γιατί οι άνθρωποι δεν καταλαβαίνουν; Οι ερευνητές τους ρώτησαν, ‘‘Αισθάνεστε πολύ καλά πληροφορημένος, λίγο πληροφορημένος ή ελάχιστα πληροφορημένος σχετικά με αυτά τα θέματα στις ειδήσεις;’’ Τα αποτελέσματα παρουσιάζονται παρακάτω:

Οι ερευνητές ρώτησαν στη συνέχεια από πού ο κόσμος ενημερώνεται για την επιστήμη. Τα αποτελέσματα είναι τα ακόλουθα:

Οι άνθρωποι ρωτήθηκαν σχετικά με τα ιδρύματα που επισκέφθηκαν:

Είναι ενδιαφέρον ότι στη Σουηδία ένα πολύ υψηλότερο ποσοστό του πληθυσμού επισκέπτεται επιστημονικά κέντρα ή μουσεία επιστήμης και τεχνολογίας: 36% των ανθρώπων που συμμετείχαν στην έρευνα πραγματοποίησαν μια τέτοια επίσκεψη τον τελευταίο χρόνο. Σε ολόκληρη την Ευρώπη, υπάρχει μια ισχυρή συσχέτιση ανάμεσα στο επίπεδο εκπαίδευσης ενός ατόμου και σε τέτοιες επισκέψεις: 25% αυτών που ολοκλήρωσαν τις σπουδές τους μετά την ηλικία των 20 ετών έχουν επισκεφθεί ένα από αυτά τα μέρη, σε σχέση με μόλις το 7% των ανθρώπων που ολοκλήρωσαν τις σπουδές τους μέχρι την ηλικία των 15 ετών.

Ένα άλλο μέρος της έρευνας αφορά στις γνώσεις των ανθρώπων για επιστημονικά ζητήματα. Διατυπώθηκαν δεκατρείς προτάσεις και ζητήθηκε από τους συμμετέχοντες να προσδιορίσουν αν είναι σωστές ή λανθασμένες. Ο παρακάτω πίνακας αναπαριστά τα συνολικά αποτελέσματα.

Από τις 25 χώρες που εξετάστηκαν, η Σουηδία είχε το μεγαλύτερο ποσοστό σωστών απαντήσεων (79%) και η Κύπρος το χαμηλότερο (49%). Σε αρκετές χώρες το ποσοστό των σωστών απαντήσεων αυξήθηκε σε σχέση με τις ίδιες ερωτήσεις που διατυπώθηκαν το 1992: Βέλγιο (13%), Γερμανία (10%), Ιρλανδία (10%), Λουξεμβούργο (17%) και Ολλανδία (11%). Υπάρχουν μεγάλες διαφορές ανάμεσα στις απαντήσεις από διάφορες ομάδες:

Ένα μεγάλο μέρος αυτού του Ευρωβαρομέτρου εστιάζει στις στάσεις του κοινού προς την επιστήμη: θέματα εμπιστοσύνης και αισιοδοξίας ως προς την ικανότητα της επιστήμης να προάγει την κοινωνία και τον κόσμο. Στην ερώτηση, ‘‘Ανάμεσα στις παρακάτω κατηγορίες ανθρώπων και οργανισμών, ποιες τρεις είναι περισσότερο ικανές να σου εξηγήσουν την επίδραση των επιστημονικών και τεχνολογικών επιτευγμάτων στην κοινωνία;’’, οι συμμετέχοντες απάντησαν:

Ζητήθηκε στη συνέχεια από τους συμμετέχοντες να απαντήσουν στην ακόλουθη πρόταση: ‘‘Μία μέρα, η επιστήμη θα είναι ικανή να δώσει μια ολοκληρωμένη εικόνα του τρόπου που η φύση και το Σύμπαν λειτουργούν’’. Κατά μέσο όρο οι απαντήσεις των ερωτηθέντων σε ολόκληρη την Ευρώπη είναι οι εξής: 50% συμφωνούν, 26% διαφωνούν και οι υπόλοιποι ούτε συμφωνούν ούτε διαφωνούν (ή δεν γνωρίζουν). Εδώ όμως οι απαντήσεις από χώρα σε χώρα διαφέρουν εντελώς. Στην Μάλτα και την Ελλάδα, ποσοστό μεγαλύτερο από το 70% του πληθυσμού συμφωνεί, τη στιγμή που μόλις το 27% των Σουηδών συμφωνούν (54% διαφωνούν), και τα αποτελέσματα είναι σχεδόν τα ίδια και στις άλλες Βόρειες χώρες και την Ισλανδία.

Η συνολική αισιοδοξία σχετικά με τη δυναμική της επιστήμης επίσης μετρήθηκε, ζητώντας απαντήσεις στις ακόλουθες προτάσεις:

Οι υπόλοιποι συμμετέχοντες απάντησαν ότι ‘‘ούτε συμφωνούν ούτε διαφωνούν’’ ή ‘‘δεν γνωρίζουν’’. Κι εδώ επίσης υπάρχουν ενδιαφέρουσες διαφορές μεταξύ χωρών οι οποίες αξίζει να ερευνηθούν περαιτέρω.

Η έρευνα συνεχίστηκε ρωτώντας σχετικά με συγκεκριμένες τεχνολογίες και εφαρμογές. Ζητήθηκε η γνώμη των ανθρώπων στις ακόλουθες προτάσεις:

Αυτές οι ερωτήσεις αναδεικνύουν μερικές από τις μεγαλύτερες διαφορές στάσεων στις χώρες της Ευρώπης. Οι Κύπριοι (88%) και οι Έλληνες (80%) ανησυχούν περισσότερο για τα γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα, τη στιγμή που υπάρχει πολύ λιγότερο ενδιαφέρον στο Ηνωμένο Βασίλειο (33% συμφωνούν ενώ 23% διαφωνούν με τη δήλωση ότι είναι επικίνδυνα) και στην Ολλανδία (30% συμφωνούν και 39% διαφωνούν).

Η έρευνα περιλάμβανε μια μικρή ‘κάρτα αξιολόγησης’ της διδασκαλίας της επιστήμης σε όλη την Ευρώπη: ζητήθηκε από τους ερωτώμενους να απαντήσουν στην πρόταση, ‘‘Τα σχολικά μαθήματα των φυσικών επιστημών δεν είναι αρκετά ενδιαφέροντα’’. Αυτές είναι μερικές από τις απαντήσεις:

Αυτό είναι μόνο ένα μικρό μέρος μιας εκτεταμένης έρευνας που φέρνει στην επιφάνεια ακόμη περισσότερα σχετικά με το επίπεδο των γνώσεων και τις αντιλήψεις του πληθυσμού της Ευρώπης για την επιστήμη. Τέτοιοι αριθμοί είναι καλό να υπάρχουν, αλλά το κύριο ερώτημα είναι τι σημαίνουν. Η απάντηση σε αυτή την ερώτηση είναι η πρόκληση που αντιμετωπίζει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, οι εθνικές κυβερνήσεις, υπουργοί και άλλοι, μιας και αυτοί καθορίζουν πολιτικές και αποφασίζουν τι είδους προγράμματα θα πρέπει να υποστηριχθούν για να βελτιώσουν τις αντιλήψεις και τις γνώσεις των ανθρώπων για την επιστήμη. Αυτοί οι αριθμοί μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν για να ενισχύσουν νέες ιδέες και πρωτοβουλίες, ειδικά κατά την αναζήτηση επιχορηγήσεων για την εκπαίδευση.

Web references

w1 – το Google Earth συνδιάζει δορυφορικές εικόνες, χάρτες και την ισχύ του Google για να βάζει τις γεωγραφικές πληροφορίες όλου του κόσμου στις άκρες των δακτύλων σας

w2 – ο δικτυακός τόπος των ερευνών του Ευρωβαρομέτρου